Sijera Leone ili zvanično Republika Sijera Leone je država u zapadnoj Africi na obali Atlantskog okeana. Na severu i istoku graniči sa Gvinejom, a na jugu sa Liberijom. Površina države iznosi 71.740 km2 (oko 80% površine Srbije) na kojoj živi 8,5 miliona stanovnika. Ime Sijera Leone (španski Sierra León prema izvornom portugalskom Serra Leoa) znači “planine lavice”. U istoriji je poznata kao centar trgovine robljem. U Sijera Leonu vlada tropska klima, sa raznolikim okolinom od savana do kišnih šuma. Glavni grad je Fritaun (Freetown), koji je ujedno i najveći grad, ekonomski, obrazovni i finansijski centar. Drugi po veličini grad je Bo, a ostali veći gradovi su Kenema, Makeni i Koidu Town.
Duž obale prostire se do 100 km široka močvarna nizija, prekinuta planinskim poluostrvom Sijera Leone na kom se nalazi glavni grad Fritaun. U unutrašnjosti se izdižu područja savana na severu i brežuljkastih šuma na jugu, a na istoku se nalaze planine od kojih je najviša Bintimani (1948 m) u lancu Loma.
Glavna privredna grana je rudarstvo, posebno vezano uz dijamante, a Sijera Leone spada u 10 najvećih proizvođača dijamanata u svetu. Nakon što je na kopu pronađen dijamant, vlasnik ga zatim odnosi u Bo, drugi sijeraleonski grad po veličini. Tamo ima na stotine neuglednih ureda koji otkupljuju dijamante. Ručno naslikane reklame donosiocu nebrušenih dijamanata ne obećavaju novac, već vreću od 50 kg brašna, lopatu, pantalone. Otkupljivači dragog kamenja mahom su Arapi, i to Libanci. Nakon što je dijamant došao u njihove ruke, uz određenu naknadu prebacuju ga u Fritaun. Tada u posed dijamanata dolaze međunarodni krijumčari, koji ih neretko skrivene u čarapama prebacuju u Evropu. Tada brusionice u Belgiji ili Holandiji, ne samo da im daju sjaj nego im i ustostruče cenu. Najveći dijamant ikada pronađen u Sijera Leoneu je veličanstveni “The Star of Sierra Leone”, veličine 969 karata. Neefikasni ili nepostojeći zakoni otvorili su ovim “krvavim dijamantima” slobodan put do međunarodnog tržišta, koji se prodaju kupcima koji i ne znajući za njihovo poreklo kupuju taj isti kamenčić u ime ljubavi.
Osim dijamanata, izvoz ruda ili mineralnih sirovina je glavni prihod, jer Sijera Leone spada među najveće proizvođače titanijuma i boksita, a značajan je proizvođač i zlata u svetu. Sijera Leone ima neka od najvećih nalazišta na svetu minerala rutila, koji se koristi kao snažni beli pigment u bojama i kao zaštitna obloga kod elektroda za zavarivanje. Uprkos prirodnih bogatstava, 70% stanovnika živi u siromaštvu.
Od 1991-2001. godine zemlja je bila u građanskom ratu.
Iako je engleski službeni jezik, kojim se govori u školama i državnim ustanovama, glavni jezik za sporazumevanje i trgovinu između različitih etničkih grupa je jezik Krio (mešavina engleskoga i nekoliko domorodačkih afričkih jezika) i govori ga 97% stanovništva.
Od ostrva postoje dve grupe Banana i Turtle, kao i ostrvo Sherbro (svi se vide na karti države).
B A N A N A I S L A N D S
Banana Islands su grupa ostrva koja se nalaze uz obalu zaliva Yawri, jugozapadno od poluostrva Freetown u zapadnom delu Sijera Leonea.
U odnosu na grad Fritaun nalaze se 37 km južno, a od najbliže tačke na kopnu (naselje Kent) udaljena su 4,5 km.
Tri ostrva čine Banana Islands. Dublin i Ricketts su povezani kamenim nasipom. Treće, Mes-Meheux, je najmanje i nenaseljeno. Ostrvo Dublin je poznato po lepim plažama, dok je ostrvo Ricketts najpoznatije po šumama. Ukupna dužina sva tri ostrva je oko 8,4 km. Najveću širinu ima ostrvo Dublin, 1,5 km.
Najviša tačka u grupi ostrva je Banana Peak (827 m, ovaj podatak mi je sumnjiv) na ostrvu Ricketts.
1747. godine brod “Diemermeer” koji je pripadao holandskoj “Istočnoindijskoj kompaniji”, doživeo je brodolom na ostrvima.
Wililam Clevland i grupa drugih mornara doživeli su brodolom na ostrvu, a Clevland je iskoristio priliku da se proglasi kraljem. Ovu pretenziju je učvrstio brakom sa suprugom Ndambom, ženom iz plemena Kissi. Krajem XVIII veka sporovi su prerasli u duboko nasilje između Clevelandsa sa Banana Islands i Caulkersa sa ostrva Plantain. Ovo se završilo u XIX veku kada su Caulkersi konačno uspeli da osvoje obe grupe ostrva.
Ostrva su u XVII veku, a možda i ranije, posećivali portugalski mornari. Krajem XVIII i u XIX veku naselili su ih “rekaptivi”, oslobođeni robovi, uglavnom iz Amerike. Njihovi potomci čine većinu stanovništva ostrva danas.
Sredinom XIX veka, komandant Murray iz Zapadnoafričke eskadrile Kraljevske mornarice planirao je da osnuje pomorsku bolnicu na jednom od ostrva za lečenje mornara i doseljenika koji pate od malarije. Prepoznao je prednosti stalnog svežeg morskog povetarca, postojećih izvora slatke vode i plodnog zemljišta, ali su njegovi pretpostavljeni odlučili da pomorsku bolnicu osnuju u Fritaunu.
Na ostrima Dublin i Ricketts ukupno ima oko 900 stanovnika.
Glavne grane privrede na Banana ostrvima su ribolov i turizam.
Ostrva su dostupna samo brodom, trajektom i helikopterom.
Me-Mehe je najmanje od tri ostrva. Nenaseljeno je i u vlasništvu je eko-turističke kompanije koja ga promoviše kao “destinaciju za avanturistički turizam”.
Olupine brodova leže uz obalu, a u jednoj od njih mogu se naći topovi među olupinama i koralima. Na severnom kraju ostrva Dublin nalaze se ruševine crkve iz 1881. godine, kao i staro pristanište za robove. Posetiocima se savetuje da odaju počast plemenskom poglavici pre nego što počnu da lutaju po ostrvima.
Turistička infrastruktura postoji samo u severnom delu ostrva. “Daltons Banana Guest House” ili “Banana Island Chalets” mogu organizovati prevoz do ostrva iz obližnjeg grada Kenta.
GPS koordinate (za ostrvo Dublin): 8°07′42″ N, 13°12′19″ W.
P L A N T A I N
Obalna zona Sijera Leonea je veoma ranjiva na povećanu učestalost i ozbiljnost obalske erozije i porasta nivoa mora povezanih sa efektima klimatskih promena i ljudskih aktivnosti. Očekuje se da će preko dva miliona ljudi duž priobalnih područja u Sijera Leoneu biti ugroženo predviđenim porastom nivoa mora. Jedno od njih je ostrvo Plantain.
Ostrvo Plantain je udaljeno 2,4 km od obale Sijera Leonea, a u odnosu na Banana Islands sa kojim su svojevremeno ratovali (i pobedili) nalazi se 33 km jugoistočno.
Ostrvo Plantain (sreće se i Plaintain) je dugačko 1,3 km, a široko 430 m. Približna površina, dobijena merenjem na Google Earthu je 23 ha.
Tragovi mračne prošlosti ostrva i danas su vidljivi: britanski trgovac robljem John Newton sagradio je kuću i barake za trgovinu robljem na ostrvu u XVIII veku.
Plantain je domaćin ribarskoj zajednici od oko 5.800 ljudi, gubi domove i zemlju zbog porasta nivoa mora već nekoliko decenija. Mnogi od onih koji su izgubili domove napustili su ostrvo, tražeći utočište u drugim zajednicama na kopnu. Oni koji nisu mogli da napuste ostrvo bili su primorani da se presele dublje u unutrašnjost samog ostrva.
Nacionalna agencija za upravljanje katastrofama Sijera Leonea i Centar za praćenje internog raseljavanja sproveli su zajedničko istraživanje o ovoj situaciji raseljavanja u junu 2024. godine. Taj izveštaj predstavlja ključne nalaze, potencijalna rešenja i puteve napred.
GPS koordinate: 7°54′36″ N, 12°59′22″ W.
T U R T L E I S L A N D S
Turtle Islands (ostrva kornjača) nalaze se u Atlantskom okeanu, zapadno od ostrva Sherbro u distriktu Bonthe, u Južnoj provinciji (Souhern Province) Sijera Leonea. Ovaj arhipelag od osam ostrva prostire se u zoni od 13 km preko plitkih voda i belih peščanih obala. Nazivi ostrva su Yele, Bakie, Bumpetuk, Chepo, Hoong, Mut, Nyangei i Sei.
Erozija je problem posebno na ostrvu Nyangei, a napori da se ona zaustavi sadnjom mangrova su otežani time što ih jedu koze, a ljudi koriste drvo za vatru.
Od osam ostrva, sedam je naseljeno (nije jasno koje je ostrvo je nenaseljeno). Šerbro su dominantna etnička grupa.
Ostrvo Nyiagei
Ne postoji jedinstveni, skorašnji popis stanovništva za Turtle Islands, ali populacije su male. Naprimer, za ostrvo Nyangei procene ukazuju na manje od 300 ljudi, u odnosu na raniji broj od 1.000 stanovnika, a ljudi odlaze zbog uticaja klimatskih promena. Ostrva se suočavaju sa pretnjama zbog porasta nivoa mora, što utiče na njihovu malu populaciju. Stručnjak za životnu sredinu Joseph Rahall procenjuje da će ostrva biti potpuno potopljena do 2040. godine.
Ribolov je glavna ekonomska aktivnost. Proizvodi od kokosa i turizam mogu doprineti prihodima u manjoj meri. Na bilo kom od ostrva postoji malo turističke infrastrukture.
Turtle Islands su udaljena destinacija. Ribarske zajednice su sačuvale svoju veru i tradicije na živopisan način. Narod Šerbro je veoma društveni i provode večeri u grupama, pijući i pevajući tradicionalne pesme usmerene na hrabrost i romantiku. Jedno od osam ostrva, Hoong, je zabranjeno za posetioce i žene i rezervisano je za inicirane muškarce kao deo obreda prelaska.
Nekada je na ovom mestu bilo fudbalsko igralište na ostrvu Nyiagei
Poseta ovom udaljenom području zahteva znatno planiranje. Prevoz do Turtle Islands je neredovan i ne mora uvek da ispunjava bezbednosne standarde. Većina posetilaca putuje brodom iz Fritauna, što traje 3 sata. “Visit Sierra Leone” i “Daltons Banana Guesthouse” organizuju ture do Turtle Islands.
GPS koordinate (ostrvo Nyiangei): 7°37′47″ N, 12°57′27″ W.
S H E R B R O
Ostrvo Sherbro (navodno se sada zove Bonthe) se nalazi u Atlantskom okeanu i deo je okruga Bonthe, u Južnoj provinciji (Souhern Province) Sijera Leonea. Ostrvo je od afričkog kopna odvojeno rekom Sherbro na severu i moreuzom Sherbro na istoku. Dugačko je 51 km i široko do 24 km, pokrivajući površinu od približno 600 km2. Sherbro je trinaesto po veličini afričko ostrvo. Zapadni kraj ostrva je Cape St. Ann, odakle se na udaljenosti 1-17 km nalaze Turtle Islands. Bonthe, na istočnom kraju, je glavna luka i trgovački centar.
Istorijski gledano, ovo je bio deo teritorije istorijskog naroda Šerbro, koji je dominirao velikim područjem današnjeg Sijera Leonea. Danas su koncentrisani u južnom i centralnom delu okruga Moyamba. Oni čine ubedljivo najveću etničku grupu na ostrvu, gde ukupno stanovništvo broji 28.457 ljudi (podatak iz 2013. godine). Ostrvo ima više od 105 km tropskih plaža. Ministarstvo turizma i razvoja Sijera Leonea izdvojilo je ovu teritoriju za razvoj turizma.
Ostrvo Sherbro je dugo bilo naseljeno narodom Šerbro, koji je istorijski dominirao drugim etničkim grupama u većem delu regiona na kopnu. Ostrvljani su imali privredu zasnovanu na ekstenzivnom ribolovu. Takođe su trgovali brodovima sa susednim selima duž obale.
Tokom invazije Manea u XVI veku, Sherbro je bio centar jednog od njihovih glavnih kraljevstava. Tokom prve polovine XVII veka kralj se zvao Sherabola ili Selboele, po kome je ostrvo dobilo ime.
U XVII veku portugalski, španski i holandski istraživači i trgovci došli su u ovo područje. Trgovali su sa Šerbroima i drugim plemenima uzvodno, sve do unutrašnjosti. Ono što je danas poznato kao reka Sherbro nazivali su rekom Madrebombo, što je možda značilo “majčin bubanj” na španskom. Holandska pisma iz 1633. godine pominju reku u varijaciji pisanja kao Maderebombo. Druge verzije pisanja bile su Madrabombu.
U XVII veku Kraljevska afrička kompanija (RAC), osnovana kao monopol u Engleskoj, počela je da posluje ovde i na obali Gvineje kao trgovac. Iako je prvobitno tražila zlato, posebno duž reke Gambije, početkom XVIII veka RAC se uključila u trgovinu robljem, što je pokrivao njen monopol.
RAC je osnovao luku kompanije poznatu kao York Island na ostrvu Sherbro. To je bila luka za izvoz porobljenih Afrikanaca u Ameriku. Thomas Corker, koji je bio iz Engleske, radio je sa RAC-om više od decenije kada je imenovan za agenta krajem XVII veka. Oženio se ćerkom poglavice Šerbro, a njihova dva sina postali su patrijarsi porodične dinastije trgovaca i poglavice u regionu. Ubrzo nakon što je premešten u Gambiju, umro je na poslovnom putovanju u Englesku 1700. godine, ali su se njegovi potomci u Sijera Leoneu dobro snašli.
Nakon što je Velika Britanija ukinula međunarodnu trgovinu afričkim robljem 1807. godine, počela je da koristi bivšu trgovačku luku Kraljevske afričke kompanije (RAC) na ostrvu Sherbro kao bazu za pomorske operacije protiv ilegalnih trgovaca robljem. Oslobođeni robovi su preseljeni u koloniju Fritaun. Sjedinjene Države su takođe zabranile uvoz robova 1808. godine, iako je sprovođenje bilo ograničeno. Ali decenijama kasnije, i Španija i Portugalija su nastavile da kupuju afričke robove za svoje kolonije na Karibima, u Centralnoj i Južnoj Americi.
1815. godine Paul Cuffe uspešan afroamerički brodograditelj iz Bostona, zainteresovao se za preseljenje slobodnih crnaca u zapadnu Afriku. Britanci su se ovim poslom bavili u Fritaunu, od 1792. godine. Tamo su se crnim lojalistima iz Nove Škotske (Afroamerikancima oslobođenim u Američkoj revoluciji) pridružili Maruni deportovani sa Jamajke, Afrikanci oslobođeni od ilegalnih trgovaca i neke od etničkih grupa na teritoriji Sijera Leonea koje su bile zainteresovane za zapadnu kulturu, spojile su se u kreolsku/krio etničku grupu.
Cuffe je verovao da vešti američki crnci mogu pomoći u razvoju trgovine između Sijera Leonea i Sjedinjenih Država, što bi koristilo obema stranama. 1815. godine preselio je grupu od 88 američkih oslobođenika na ostrvo Sherbro.
Cuffe je umro 1817. godine, ali je Američko kolonizaciono društvo (ACS), osnovano 1820. godine od strane abolicionista i robovlasnika, nastavilo napore da preseli slobodne crnce u Afriku. Naručili su istraživanje mogućih područja, uključujući ostrvo Sherbro. Pronašli su Johna Kizella, Šerbroa rođenog u tom kraju, koji se vratio nakon što je zarobljen i držan u ropstvu u Južnoj Karolini. Dobio je slobodu tokom Američkog rata za nezavisnost i bio je među 1200 crnih lojalista preseljenih u Fritaun 1792. godine. Kizell je postao vođa brojnih Šerbroa.
Kongres SAD je 3. marta 1819. godine usvojio zakon kojim se odobrava transport oslobođenih crnaca u njihovu “domovinu”.
1861. godine britanska krunska kolonija u Fritaunu otkupila je ostrvo Sherbro od naroda Šerbro, stavljajući ga pod jurisdikciju svoje vlade. Šerbro su nastavili da žive tamo. Kolonijalna, a kasnije i protektoratska vlada, upravljala je njime sve dok Sijera Leone nije stekla nezavisnost 1961. godine.
Od 2024. godine, u toku je projekat kojim će se ostrvo pretvoriti u posebnu ekonomsku zonu.
Uzgoj pirinča u močvarama, turizam i ribolov su glavne ekonomske aktivnosti. 2024. godine objavljeno je da je engleski glumac Idris Elba, čiji je otac kreolskog porekla iz Sijera Leonea, osnovao “Sherbro Alliance Partners” sa ciljem razvoja “pametnog grada” sposobnog da izdržava do milion ljudi na ostrvu.
Veruje se da je ostrvo Sherbro mesto za razmnožavanje zelenih morskih kornjača, kao i džinovskih kožastih morskih kornjača. Vode koje okružuju ostrvo sadrže neke od najvećih tarpona na svetu. Rekordi organizacije za sportski ribolov IGFA postignuti su ulovima iz ovog područja. Zapadnoafričke morske krave takođe naseljavaju deltu rečnog sistema Sherbro severno od ostrva.
Veza sa ostatkom države je brodska linija Yagoi – Bonthe. Na ostrvu, zapadno od naselja Bonthe, postoji aerodrom, verovatno samo pista, koja se ne koristi. Brod za Turtle Islands polazi iz luke Cheppu. Postoji nekakav put koji povezuje istok i zapad ostrva u dužini od preko 50 km.
GPS koordinate: 7°33′09″ N, 12°39′42″ W.