Mozambik (portugalski Moçambique), zvanično Republika Mozambik suverena je unitarna polupredsednička ustavna republika smeštena u jugoistočnom delu afričkog kontinenta. Sa površinom od 801.590 km2 (devet puta veća od Srbije) 35. je država po veličini teritorije na svetu, odnosno 15. najveća država u Africi. Graniči se sa Tanzanijom, Malavijem, Zambijom, Zimbabveom, Južnom Afrikom i Esvatinijem (bivši Svazilend) na severu, zapadu i jugu, dok na istoku izlazi na obale Indijskog okeana, odnosno njegovog dela Mozambičkog kanala koji ga razdvaja od Madagaskara. Ukupna dužina kopnenih granica Mozambika je 4.571 km. Prekomorski susedi Mozambika su Madagaskar, Komori i francuski prekomorski departman Mayotte.
Zemlja se prostire između reke Ruvume na severu i vulkanskog masiva Lebombo na jugu. Centralnim delom protiče reka Zambezi čija dolina predstavlja geografsko središte zemlje, a koja se u Indijski okean uliva prostranom deltom površine prko 8.000 km2. Severni deo zemlje je znatno viši i tu se nalaze brojna niska pobrđa, dok je na jugu prostrana ravnica. Najviša tačka države je planina Binga (2.436 m). Severni deo obale je nešto viši i kamenitiji, dok je ostatak dosta niži i peskovit, a uz obalu se nalaze brojni koralni grebeni. Mozambik se nalazi u zoni tropske klime sa jasno izdvojenim vlažnim i sušnim periodom godine. Uz obalu prolazi krak tople Mozambičke struje koja nosi vode iz ekvatorijalnog područja ka jugu, a zbog čijeg uticaja je relativna vlažnost vazduha izrazito visoka tokom cele godine (i preko 75%).
Portugalski kolonizatori počinju postepenu kolonizaciju Mozambika početkom XVI veka i ostaju na tom području naredna četiri veka, sve do 1975. godine i osnivanja nezavisne socijalističke Narodne Republike Mozambik. Neposredno nakon proglašenja nezavisnosti u zemlji dolazi do krvavog građanskog rata u kome je za 15 godina stradalo više od milion ljudi.
Broj stanovnika je 33,6 miliona. Zvanični jezik je portugalski.
Dužina obale Mozambika je impresivnih 2.470 km. Obala se proteže od 26°52′ S do 10°40′ S.
Postoji nekoliko ostrvskih grupa, od kojih su najznačajnije Bazaruto, Quirimbas i Primeiras e Segundas. Veći broj ostrva je naseljen. Ostrva se nalaze blizu obale. Sa površinom od 110 km2 najveće ostrvo je Bazaruto, a veća ostrva su Benguerra i Inhaca (moguće je da površine ostrva nisu tačne, pa ih ne navodim). Postoji i ostrvce Ilha de Moçambique, po kome je država i dobila ime.
Ostrva su prikazana od juga prema severu.
I N H A C A
Ilha da Inhaca (izgovara se Injaka) je suptropsko ostrvo smešteno u Maputskom zalivu Indijskog okena, na istočnoj obali južne Afrike. Ostrvo se nalazi u južnom delu Mozambika i administrativno pripada njegovom glavnom gradu Maputu.
Ostrvo predstavlja prirodni (severni) produžetak poluostrva Machangulo koji je odvojen od kopnene mase intenzivnom abrazijom, dugačko je oko 12 km, a široko oko 7 km. Površina ostrva je oko 42 km2 (postoje i pogrešni podaci za površinu od 52 km2), a najviša tačka je Monte Inhaca sa nadmorskom visinom od 104 m. Nalazi se na oko 32 km istočno od grada Maputa. Nekih dvestotinjak metara severnije od Inhace nalazi se maleno ostrvo Ilha dos Portugueses (GPS koordinate: 25°58′31″ S, 32°54′38″ E).
Jugozapadno poluostrvo je poznato kao Ponta Punduine, dok se Ponta Torres na jugoistoku približava kopnu. Dve močvare u unutrašnjosti nalaze se na severu pored aerodromske piste i na jugu blizu naselja Nhaquene.
Ostrvo Inhaca je značajna turistička destinacija poznata po svom velikom biodiverzitetu koji čini više od 12.000 registrovanih vrsta, uključujući oko 160 vrsta korala, više od 300 vrsta ptica i četiri vrste morskih kornjača koje se razmnožavaju na njegovim plažama.
Ostrvo je redovna destinacija za ekoturiste i ekološke istraživače. Centralno kopneno područje čine obrađena polja, dok se travnate ravnice nalaze na severu, okružene zaštićenim dinskim šumama duž istočne i zapadne obale. Prostrane izložene blatnjave ravnice okružuju zapadnu i južnu obalu za vreme oseke. Mangrove pokrivaju velike delove severnih obala i južnog zaliva Saco.
Među 160 vrsta korala su jelenorogi i pločasti korali. Postoje dva teško oštećena čista koralna grebena koja okružuju zapadne obode ostrva, u veoma plitkoj vodi, za koje se pretpostavlja da su zaštićeni, ali u stvarnosti ne postoji kontrola nad morskim rezervatima.
Upadljive ribe su kraljevska skuša – zvana serra, pored barakude. Ostali prisutni su džinovska kirnja, škarpina, naduvna riba, riba papagaj, murina, morski konjići itd. Kit ajkule i mante posećuju ovo mesto tokom leta.
Iako grbavi kitovi sezonski migriraju pored ovih obala, posmatranje kitova nikada nije postalo popularna atrakcija na ostrvu. Okean je generalno previše uzburkan, a kitovi predaleko, dok je iznajmljivanje čamaca preskupo za prosečnu osobu. Južni glatki kitovi su danas postali retki, iako su kitovi istorijski bili brojni pre nego što ih je istrebio komercijalni i ilegalni lov, uključujući masovni ilegalni lov Sovjetskog Saveza i Japana tokom šezdesetih i sedamdesetih godina XX veka.
Stalne populacije delfina iz Indijskog okeana javljaju se u vodama oko ostrva. Brojnost varira sezonski, povećavajući se tokom australne zime.
Veoma mala, preostala populacija morskih krava se takođe nalazi oko ostrva. Dve vrste morskih kornjača (caretta caretta i kritično ugrožena džinovska kožasta kornjača) posećuju leti istočnu obalu leti radi polaganja jaja.
Inhaka je stanište za oko 300 vrsta ptica, kako stalnih tako i selica. Vrste od značaja za očuvanje su dromas, dugokljuni sprudnik, južni prugasti orao zmijar i mnoge druge. Orao zmijar i još neke vrste su posebnost jugoistočnih priobalnih regiona. Južna močvara Nhaquene i zaliv Saco su staništa jedne vrste sokola, dok je mrki (Eleonorin) soko retka vrsta lutalica.
Uprkos tome što je bilo deo portugalskog Mozambika do 1975. godine, ostrvo Inhaca, tako blizu luke Maputo, bilo je pod britanskom okupacijom od 1823. godine do MacMahonovog sporazuma od 24. jula 1875. godine. Britanci su koristili ostrvo (između ostalog širom Afrike) za patroliranje i kontrolu trgovine robljem u regionu.
Prema demografskim podacima iz 2007. godine na ostrvu je u pet manjih sela živelo 5.216 stanovnika, ili u proseku oko 124 stanovnika/km2. Administrativni centar ostrva je istoimeno selo Inhaca. Preostala sela su Inguane, Nhaquene, Ridjeni i Tobia.
Ostrvo je tradicionalno imalo veliki ribarski sektor, iako su se riblje zalihe smanjile u moderno doba. Postoje pokušaji da se razvije održiva praksa akvakulture dagnji. Turizam takođe doprinosi privredi.
Blizu naselja Inhaca nalazi se aerodromska pista, dužine svega 650 m. Ne znam da li se koristi.
GPS koordinate: 26°01′10″ S, 32°56′17″ E.
A R H I P E L A G B A Z A R U T O
U prvom planu je ostrvo Bazaruto, a u pozadini je ostrvo Benguerra
Arhipelag Bazaruto (portugalski izgovor bazaˈɾutu) je grupa od šest ostrva u blizini kopnenog grada Vilankulo. Ostrva se protežu od severa ka jugu približno 55 km i udaljena su oko 15 km od afričkog kopna. Obuhvata ostrva:
– Bazaruto, glavno ostrvo koje je dalo ime arhipelagu, dugačko je 32,5 km i široko oko 5 km; najveće je ostrvo Mozambika;
– Benguerra, drugo po veličini ostrvo arhipelaga; nalazi se 1 km južno od ostrva Bazaruto, dugačko je 12 km;
– Magaruque, nalazi se 5,5 km južno od ostrva Banguerra;
– Santa Carolina, dugačko 2 km, nalazi se između ostrva Bazaruto i afričkog kopna;
– Bangué, malo ostrvo 7,7 km južno od ostrva Magaruque.
Ostaje nejasno koje je to šesto ostrvo, pošto se i na Google Earthu ne vidi nikakvo ostrvo u blizini.
Arhipelag administrativno pripada okruzima Vilanculos i Inhassoro u provinciji Inhambane. Ostrva su nastala od peska koji je nanela reka Save, koja je od tada promenila svoj tok.
Santa Carolina je pravo kamenito ostrvo sa dubokim kanalima i veličine je samo 1,9 x 0,35 km. Ima tri prelepe plaže sa koralnim grebenima blizu obale. Ostrvo, poznato i kao Rajsko ostrvo, smatra se “draguljem” ostrva koja čine arhipelag Bazaruto.
Turističke atrakcije su peščane plaže, koralni grebeni i mogućnosti za surfovanje i ribolov.
Arhipelag je postao nacionalni park 1971. godine. Postoji veliko obilje grebenskih riba, riba-hirurga, riba papagaja itd. Redovno se viđaju morske kornjače i raže. Prisutne su razne ugrožene morske megafaune, kao što su kit-ajkule, mante, džinovska kožasta morska kornjača, kitovi, uključujući grbavog kita, i morske krave. Tu su i plamenci (flamingosi), pelikani i druge divlje ptice. Bazarutova populacija morskih krava broji oko 120 jedinki, što je čini najvećom preostalom populacijom u Mozambiku. Bazaruto takođe podržava značajnu populaciju krokodila.
Biodiverzitet kitova je ranije bio mnogo bogatiji nego danas pre nego što je smanjen ljudskim aktivnostima, uključujući ilegalne masovne lovove od strane Sovjetskog Saveza i Japana tokom šezdesetih i sedamdesetih godina XX veka. Pošto geografija arhipelaga pruža niz različitih ekosistema, neobična raznolikost vrsta se javlja na relativno malom području.
Pretpostavlja se da je arhipelag Bazaruto možda ostrvo pod nazivom Krokodil (Sūsmār na persijskom) pomenuto u egipatskoj knjizi zanimljivosti iz XI veka. Ovo ostrvo je poslednje mesto na listi lokaliteta duž istočnoafričke obale poznatih egipatskim trgovcima.
Ukupno u arhipelagu ima oko 5.000 stanovnika.
M A G A R U Q U E
Magaruque, bivše ostrvo Santa Isabel, nalazi se 5,6 km južno od ostrva Benguerra i 9,9 km istočno od rta Ponta Chuè na kopnu. Ostrvo je dugačko 2,4 km u pravcu sever-jug, a najveća širina je 1 km. Površina je nešto manja od 2 km2.
Na ostrvu postoje hotelski kapaciteti i aerodromska pista dužine 900 m.
GPS koordinate: 21°58′13″ S, 35°25′35″ E.
B E N G U E R R A
Benguerra je drugo po veličini ostrvo u arhipelagu Bazaruto u južnom Mozambiku. Wikipedija za površinu navodi podatak o približno 55 km2, ali se merenjem na Google Earthu dobija znatno manja površina, samo 24 km2. Dugačko je 12 km, a najveća širina je 4,5 km. Nalazi se 14 km od obale. Najviša tačka ostrva je na 22 m nadmorske visine.
Portugalski istraživači su ostrvu dali ime Santo António. Poznato je po svojim netaknutim belim plažama, mestima za ronjenje, luksuznim odmaralištima, jahanju i ribolovu.
Ostrvo Benguerra obuhvata šume, savane, slatkovodna jezera i močvarne ekosisteme koji održavaju raznoliku populaciju faune i flore. Slatkovodni krokodili mogu se naći u tri jezera, što svedoči o prošlosti ostrva na kopnu. Ostrvo, koje je stanište za oko 140 vrsta ptica, proglašeno je nacionalnim parkom 1971. godine.
Broj stanovnika je oko 2.000. Naselja su koncentrisana pored zapadne obale. Stanovništvo se bavi ribolovom, a takođe je zaposleno u turizmu. Na ostrvu postoji obrazovna ustanova.
Ostrvo je imalo aerodromsku pistu, koja je sada neupotrebljiva, ali ima helidrom.
GPS koordinate: 21°51′59″ S, 35°26′24″ E.
B A Z A R U T O
Bazaruto je barijerno ostrvo u istoimenom arhipelagu, koji je po njemu dobio ime jer je njegovo najveće ostrvo. Nalazi se blizu istočnog oboda afričkog kontinentalnog šelfa, štiteći obalu kopna sa druge strane zaliva Bazaruto. Formirane tokom pleistocena, peščane dine Bazaruta duž njegove istočne obale su među najvišim na svetu, dostižući visinu i do 90 m. Pored sistema dina, ostrvo je prošarano travnjacima, slanim močvarama, mangrovama i delovima slatkovodnih močvara. Utočište je raznih divljih životinja, kao što su plavi majmuni, mala antilopa natalski dujker i još jedna vrsta antilope. Vode oko ostrva su vitalno utočište za morske krave i morske kornjače.
Naseljen od gvozdenog doba, Bazaruto je hiljadama godina bio deo trgovačke mreže Indijskog okeana. Počev od kraja XVI veka, ostrvo je počelo da se nalazi pod sve većim portugalskim uticajem, a njime je upravljao niz mulatskih zemljoposednika i poglavica. Zvanično je poklonjeno portugalskoj kruni 1721. godine, a labavo je bilo pod upravom Praza od Mambona (prazo je veliko imanje kjoje se iznajmljivalo kolonisitma, doseljenicima i trgovcima radi eksploatacije resursa). Nesigurnost u snabdevanju hranom i česti napadi trgovaca robljem i susednih plemena doveli su do depopulacije ostrva do sredine XIX veka. Do kraja veka ponovo ga je naselila grupa Tsonga, koji danas čine većinu stanovništva ostrva. Nakon sticanja nezavisnosti Mozambika i građanskog rata koji je usledio, brojne izbeglice su se naselile na ostrvu.
Bazaruto je deo Nacionalnog parka arhipelaga Bazaruto od 2001. godine. Turizam i ribolov su glavne lokalne privredne aktivnosti, iako su poljoprivreda i stočarstvo takođe prisutni na ostrvu. Na ostrvu je izgrađen niz hotela i pansiona kako bi se udovoljilo potrebama turista.
Bazaruto je najveće i najsevernije ostrvo arhipelaga. To je dugačko, usko barijerno ostrvo, dužine 31,2 km i površine oko 110 km2. Najveće je ostrvo Mozambika. Nalazi se blizu oboda uskog kontinentalnog šelfa, odvojeno 14,2 km od obale kopnenog Mozambika zalivom Bazaruto. Bazaruto ima izuzetno visoke peščane dine za barijersko ostrvo, a neke dostižu 90 m nadmorske visine; ovo su neke od najviših poznatih dina na barijerskom ostrvu. Mala slatkovodna jezera su raštrkana po ostrvu, sa dubinom do 3 m.
Jezgro peščanih dina Bazaruta formirano je tokom pleistocena, sada je narandžasto-crvene boje. Novije žuto-bele holocenske dine nalaze se duž obale. Tokom poslednjeg glacijalnog maksimuma, lokalni nivo mora je potonuo na 130 m ispod sadašnjeg nivoa, značajno podižući ostrvo iznad vode. Nivoi vode su se neznatno menjali tokom holocena; priobalne eolijanitske formacije, sada prekrivene koralima, obeležavaju nekadašnju obalu ostrva.
Ostrvo se nalazi duž mezotidalne obale, sa rasponom plime i oseke od oko 3 m. Veliki peščani sprud proteže se 6 km od severnog kraja ostrva, sa velikim muljevitim ravnicama koje se protežu duž obe strane spruda. Sprud je ponekad podložan preplavljivanju. Veliki izdanci stena sa plaže izbijaju duž obe strane ostrva i vade se za upotrebu kao građevinski materijal. Oni formiraju dva sloja; jedan duž međuplimne zone, a drugi nekoliko metara iznad plime. Viša od ovih formacija verovatno je nastala tokom lokalno viših nivoa vode pre nekoliko hiljada godina.
Bazaruto, kao i veći deo Mozambika, ima tropsku savansku klimu. Godišnje ima oko 978 mm padavina. Izložen je pasatima, pri čemu vetar uglavnom udara u ostrvo dok duva sa jugoistoka. Arhipelag ima prosečnu temperaturu od 24°C, sa najvišim temperaturama do 30°C tokom leta i najnižim od 18°C tokom zime. Temperatura okeana u okolnom području kreće se od 24-28°C. Ostrvo se nalazi u području visokog rizika od aktivnosti tropskih ciklona.
Mangrove močvare i slane močvare okružuju ostrvo. Postoje i delovi slatkovodne močvare, koje koriste meštani za uzgoj slatkog krompira. Seča i paljenje ugrožava preostalu močvarnu šumu. Mala slatkovodna jezera na ostrvu omogućavaju gnežđenje pticama močvaricama i stanište krokodilima. Jezero Mbiti je stanište velikoj populaciji jedne vrste riba.
14 vrsta sisara živi na Bazarutu, daleko više nego na ostalim ostrvima arhipelaga. Kopneni sisari autohtoni na ostrvu su dve antilope, dva primata, četvoroprsta slonova rovka i nekoliko vrsta rovki i glodara, uključujući crvenu vevericu. Mali slobodorepi slepi miš je jedina vrsta slepog miša na ostrvu. Pored autohtonih sisara, crni pacovi, divlje mačke i antilopa suni su uvedeni na ostrvo ljudskom aktivnošću. Ukupno 32 vrste gmizavaca, 10 vrsta vodozemaca i 74 kopnene ptice žive na ostrvu.
Poznato je da četiri vrste morskih kornjača često borave na ostrvu: zelena, eretmochelys imbricata, caretta caretta i džinovska kožasta kornjača.
Vode arhipelaga Bazaruto su ključno utočište za populacije morske krave, stanište najvećoj populaciji ovih stvorenja u istočnoj Africi. Iako je gustina niska u poređenju sa populacijama duž obale Australije ili Persijskog zaliva, populacija Bazaruto je možda jedina održiva populacija koja je preostala u jugozapadnom delu Indijskog okeana. Morske krave su istorijski lovljene i jedene kao delikates u regionu.
1971. godine portugalska kolonijalna vlada osnovala je Nacionalni park Bazaruto u arhipelagu, koji je obuhvatao ostrva Benguerru, Magaruque i Bangué i priobalnu zonu od 5 km oko ostrva. Sam Bazaruto u početku nije bio uključen u park, iako je lov na ostrvu bio zabranjen. Do 1987. godine kružili su predlozi da se ostrvo uključi u rezervat. Oni su prošireni u projekat Bazaruto tokom narednih godina, zajedno sa Svetskim fondom za divlje životinje, uz finansiranje Evropske unije. 2001. godine Bazaruto je postao deo reorganizovanog Nacionalnog parka arhipelaga Bazaruto, zajedno sa mnogo širim prostranstvom priobalnih ekosistema.
Slatka voda na ostrvu je uglavnom podzemna voda koja se crpi iz vodonosnih slojeva peščanih dina. Oni su u opasnosti od kontaminacije otpadnim vodama zbog male zapremine.
Arheološki nalazi na Bazarutu datiraju iz kasnog gvozdenog doba, oko III veka n. e, što potvrđuju lokaliteti kao što je Ponta Dundo, zajedno sa nešto kasnijim kopnenim lokalitetima oko estuara reke Save, uključujući Chibuene. Bazaruto je bio deo ranog centra trgovine u Indijskom okeanu, što dokazuje pronalazak persijskog porcelana sa lokaliteta Ponta Dundo. Biseri, ćilibar, kornjačin oklop i zubi morske krave bili su istaknuta trgovačka roba izvožena iz arhipelaga.
Ostrvo je postajalo sve više povezano sa rastućim muslimanskim gradovima-državama na obali Svahilija, kao što su Kilwa, Mombasa i Malindi. Do početka XVI veka portugalski izvori nazivali su ostrva Húcicas Grandes, opisujući ih kao naseljena trgovcima “Crnim Mavrima”. Afro-portugalske mulatske porodice dobijale su na značaju kako je region pao pod portugalski trgovački uticaj. António Rodrigues (1589) posedovao je Bazaruto i delove susednog kopna; njegova prijateljska naklonost prema portugalskim mornarima dovela je do toga da ostrvo postane mesto za snabdevanje brodova. Ovaj status je potvrđivano prisustvom slatkovodnih laguna, koje su takođe omogućavale stočarstvo na ostrvu.
Ostrvo je potpalo pod niz istaknutih zemljoposedničkih porodica. Mulat iz Sofale po imenu Luis Pereira kontrolisao je Bazaruto krajem XVII veka. Mucissa, regionalni poglavica, dobio je pomoć Portugalaca u borbi za vlast protiv svog brata; zauzvrat je poklonio ostrvo portugalskoj kruni 1721. godine. Međutim, portugalska kontrola nad regionom nije bila dobro priznata, a njime je upravljao Prazo iz Mambona. Ostrvo je doživljavalo periode suše i gladi, a često su ga napadale plemenske grupe poznate Portugalcima kao Vatua i Landini. Mamboni prazeirosi su počeli da koriste ostrvo kao skladište za rastuću trgovinu robljem. Francuski trgovci robljem su vršili pljačke u tom području sve do XIX veka. U kombinaciji sa nesigurnošću u snabdevanju hranom i invazijama Landina, ostrvo je postepeno opadalo, a većina stanovnika je otišla u izbeglištvo u šumovita područja duž kopna. Ostrvo je zabeleženo kao potpuno nenaseljeno do 1886. godine.
Portugalske kolonijalne vlasti su 1913. godine izgradile svetionik na severnom kraju Bazaruta.
Svetionik
U nekom trenutku tokom XIX veka, grupa Tsonga iz Machange migrirala je na arhipelag kako bi izbegla invazije i pljačke Ngunija. Razne druge grupe sa kopna tražile su utočište na ostrvima tokom perioda sukoba. Nakon sticanja nezavisnosti Mozambika, ostrvo je stavljeno pod upravu provincije Inhambane. Hiljade izbeglica pobeglo je na ostrvo tokom građanskog rata u Mozambiku (1977-1992). Iako je bilo izolovano od rata, stanovništvo je vršilo intenzivan pritisak na zalihe vode, a uvezene koze dovele su do prekomerne ispaše.
Uzgoj krokodila se istorijski odvijao na Bazarutu, sa populacijom od oko 5.000 krokodila 1990. godine, koji su se izlegli iz jaja sakupljenih u unutrašnjosti kod Cahora Basse. Kritikovan je zbog stresa za zaštićeni ekosistem zbog potrošnje ribe i drvnog goriva, što je na kraju postalo ekonomski neisplativo na ostrvu. Poslednji uzgoj krokodila je zatvoren 2002. godine.
Bazaruto administrativno pripada okrugu Inhassoro u provinciji Inhambane. Administrativna kancelarija Bazaruta, jedini civilni administrativni centar u arhipelagu, upravlja i samim ostrvom i susednom Santa Carolinom. Ostrvo takođe ima policijsku stanicu i osnovnu školu, Seosku školu u Estonu. Klinika, Zdravstvena stanica Bazaruta, nalazi se na ostrvu u Zenguelemu.
Ostrvo je uglavnom naseljeno govornicima jezika Xitsonga, koji se različito nazivaju Bazaruto ili Mahoca. Iako je siromaštvo endemsko širom Inhambanea, Bazaruto je bolje prošao zahvaljujući profitu od ribolova i turizma. Popis iz vazduha 1990. godine izračunao je ukupan broj stanovnika od 2.576, na osnovu procenjenih 644 stambenih objekata na ostrvu (pomnožili su broj objekata sa 4!). Međutim, studija iz 1995. godine dala je znatno nižu procenu od 1.735 ljudi u 345 porodica (ovde se pomnožilo sa 5!). Stambeni objekti i ribarski kampovi nalaze se duž zaštićene zapadne obale, dok su aktivne dine na istoku nenaseljene.
Poljoprivredna kultivacija se praktikuje kao dopuna lokalnom ribolovu, a glavni usevi su kasava, proso, pasulj i dinje. Međutim, poljoprivreda je ograničena peskovitom podlogom ostrva i neredovnim kišama. Na ostrvu se gaje koze i ovce, što predstavlja rizik za male vrste koje pasu, kao što je natalski dujker.
Ribolov je primarna privredna aktivnost na ostrvu, koja se praktikuje i radi profita i za život, a u trgovini učestvuju muškarci, žene i deca. Kao i veći deo priobalnog Mozambika, ribari su organizovani u Zajedničke ribolovne zadruge.
Turistički smeštaj je prvobitno na arhipelagu osnovao portugalski biznismen Joaquim Alves. Pored glavnog hotela na Santa Carolini, Alves je osnovao objekat na Bazarutu. Hotel je napušten nakon što je Mozambik stekao nezavisnost 1973. godine, ali je renoviran oko 1990. godine kao odgovor na povećani turizam na ostrvu. Turistički objekti uglavnom zapošljavaju osoblje sa kopna; 2003. godine samo 7% radnih mesta sa punim radnim vremenom u turističkim objektima ostrva zauzimali su lokalni stanovnici. Lože na ostrvu sponzorisale su stvaranje “Udruženja Tomba Yidhu” kako bi se upravljalo korišćenjem prihoda od turizma od strane zajednice.
Bazaruto je stekao reputaciju povoljne lokacije za ribolov, privlačeći turiste zainteresovane za rekreativni ribolov na ostrvo.
Neasfaltirana pista je jedini objekat vazdušnog saobraćaja na ostrvu.
GPS koordinate: 21°38′40″ S, 35°27′57″ E.
S A N T A C A R O L I N A
Santa Carolina je ostrvo između kopna Mozambika (rastojanje iznosi 7 km) i ostrva Bazaruto (rastojanje iznosi 10 km). Najbliži grad se zove Inhassoro, udaljen 15 km. Veličine je samo 1,9 km × 0,35 km. Približna površina dobijena merenjem na Google Earthu je 56 ha. Santa Carolina je pravo kamenito ostrvo sa dubokim kanalima. Ima tri plaže sa koralnim grebenima blizu obale. Ostrvo, poznato i kao Rajsko ostrvo, smatra se “draguljem” među ostrvima koja čine arhipelag Bazaruto.
Na ostrvu se nalazi hotel u ruševinama. Izgradio ga je pedesetih godina prošlog veka portugalski biznismen Joaquim Alves, koji je napustio hotel kada je Mozambik stekao nezavisnost u junu 1975. godine. Hotel se sastojao od 10 zgrada sa ukupno 250 soba. Alves je takođe izgradio kapelu na ostrvu.
Hotel je održavalo njegovo osoblje dve decenije nakon što ga je Alves napustio, a 1993. godine ga je kupio južnoafrički investitor Richard Makin, koji je planirao da ga renovira i ponovo otvori. Makinovo vlasništvo nad ostrvom je bilo osporeno kada je pokušao da ga proda 1997. godine.
Hotel su navodno često posećivali poznati gosti dok je još bio u upotrebi, ali pouzdanost ovih priča je neizvesna. Naprimer, nekoliko turističkih sajtova tvrdi da je Bob Dylan napisao svoju pesmu “Mozambique” u restoranu hotela, priča koja je u suprotnosti sa tvrdnjama da je pesma bila takmičenje između Dylana i koautora Jacquesa Levyja da rimuju što više reči sa rečju “Mozambique”.
Na ostrvu postoji ruinirana aerodromska pista dužine 700 m.
GPS koordinate: 21°37′05″ S, 35°20′30″ E.
ARQUIPELAGO DAS PRIMEIRAS E SEGUNDAS
Ostrvce Fogo
Arhipelag Primeiras e Segundas je lanac od 10 retko naseljenih barijerskih ostrva i dva kompleksa koralnih grebena smeštenih u Indijskom okeanu, kod obale pokrajine Zambezia. Ostrva se nalaze u dve grupe duž zapadne strane Mozambičkog kanala, a ostrva Segundas se nalaze u blizini priobalnog grada Angoche.
Ostrva se nalaze u nizu duž afričkog kontinentalnog šelfa. Pet ostrva Segundas nalaze se na severu, odvojena pojasom otvorene vode i grebena od pet ostrva lanca Primeiras na jugu. Lanac Primeiras je dužine oko 40 km, a pronašao sam nazive četiri ostrvca: Fogo, Coroa, Casuarina i Epidenro. Epidenro je i najveće od njih sa površinom od 50 ha. Grupa ostrva Segundas je udaljena 50 km i tu sam pronašao ostrvca Caldeira (površine 15 ha), Nejovo, Puga Puga i Mafamede. Ona se prostiru na oko 95 km, tako da se ceo arhipelag prostire u dužini od blizu 200 km.
Istočne strane ostrva su okružene koralnim grebenima, sastavljenim uglavnom od mekih korala, sa tvrdim koralima na njihovim južnim ivicama. Između ostrva i kopna nalaze se slojevi morske trave, koji su važna staništa za morske kornjače i morske krave. Južna ostrva su najveća gnezdilišta zelenih morskih kornjača u Mozambiku. Morske kornjače Eretmochelys imbricata i Lepidochelys olivacea koriste ostrva za ishranu na grebenima. Arhipelag je takođe domaćin najvažnije populacije morskih krava u zapadnom Indijskom okeanu.
Vegetacija na ovim niskim ostrvima obuhvata mangrove, travu i žbunje. Na obali su poznatija po biodiverzitetu svojih spektakularnih koralnih grebena, koji podržavaju važno ribarstvo. Zbog nedostatka pouzdanih izvora slatke vode, naseljenost na ostrvima je retka – uglavnom zbog ribolovnih operacija.
Ilha do Fogo, drugo ostrvo po redu sa juga u arhipelagu, trenutno ima jedinu infrastrukturu na ostrvima Primeiras i radi na solarnu energiju. Namenjeno je kao ronilačko odmaralište za male grupe gostiju. Na svim ostrvima grupe Segundas na Google Earthu se vide izgrađeni objekti, a najviše ih ima na Ilha Caldeiri.
Ilha Caldeira
Evropsko otkriće arhipelaga dogodilo se 25. februara 1498. godine tokom prve ekspedicije Vasca da Game u Indiju. Ostrva su postala važna stanica za portugalske trgovačke flote koje su plovile ka Indiji i Orijentu, a kojima su često bile potrebne hitne popravke nakon obilaska Rta dobre nade. Ostrva su ostala kolonija Portugalije sve do nezavisnosti Mozambika 1975. godine, kada su postala deo Mozambika.
Područje je ugroženo ilegalnim ribolovnim operacijama i uticajima neovlašćenog turizma. Seča priobalnih mangrova takođe je povećala eroziju, sa negativnim efektima na morski život. Arhipelag je bio u fokusu zajedničkih projekata zaštite i razvoja koje su sproveli CARE i Svetski fond za divlje životinje u saradnji sa vladom Mozambika i lokalnim nevladinim organizacijama od 2008- 2018. godine. Ovi projekti su imali za cilj očuvanje životne sredine i okolnog sistema koralnih grebena, obnavljanje ribarstva, zaštitu mesta za razmnožavanje čigri, morskih krava i zelenih morskih kornjača i stvaranje boljeg kvaliteta života za ljude u regionu.
Prvobitni cilj projekata bio je stvaranje područja od 17.000 km2 koje će biti zaštićeno kao morski rezervat. Ovo je realizovano 2012. godine kada je Mozambik uspostavio najveću zaštićenu morsku zonu u Africi koja okružuje ostrva. Iako je zajednički projekat obustavio svoje aktivnosti, postoji kontinuirani cilj – povećanje svesti među lokalnim stanovništvom o tome kako njihove aktivnosti utiču na širu životnu sredinu i njihovu dugoročnu bezbednost i prosperitet kroz napore organizacije Fire Island Conservation i drugih nevladinih organizacija. Prelazak na održivije metode poljoprivrede i ribolova takođe je u fokusu obrazovnog rada sa lokalnim zajednicama.
GPS koordinate (Ilha Caldeira): 16°38′34″ S, 39°43′27″ E.
I L H A D E M O C A M B I Q U E
Ostrvo Mozambik (port. Ilha de Moçambique) malo je kontinentalno ostrvo smešteno uz severoistočnu obalu Mozambika u akvatoriji Mozambičkog kanala Indijskog okeana.
Administrativno pripada pokrajini Nampula. Ostrvo je dosta izduženo u smeru sever-jug u maksimalnoj dužini od oko 3 km, dok širina varira između 200 i 500 m. Površina ostrva je oko 1,5 km2. Ostrvo je od obale, sa kojom je povezano mostom izgrađenim tokom šezdesetih godina XX veka, udaljeno oko 3,3 km. Deo je arhipelaga koji čine još dva manja nenaseljena ostrva, Goa i Sena.
Na ostrvu se nalazi tvrđava koja je sve do 1898. imala funkciju administrativnog centra portugalske kolonije Istočna Afrika. Zbog svoje jedinstvene arhitekture i kulturnog i istorijskog značaja celo ostrvo je 1991. uvršteno na Uneskov spisak svetske baštine.
Ostrvo Mozambik je bilo jedna od značajnijih arapskih trgovačkih luka u periodu pre dolaska Evropljana na to područje, odnosno pre nego što je portugalski moreplovac Vasco da Gama posetio ostrvo 1498. godine. U periodu dolaska Portugalaca ostrvom je upravljao arapski trgovac robljem Mussa Bin Bique iz čijeg imena je kasnije izvedeno i ime samog ostrva, odnosno kasnije celog Mozambika. Portugalci su zagospodarili ostrvom 1507. godine kada su podigli svoje utvrđenje i manju luku, a dve decenije kasnije sagrađena je i manja crkva (kapela Nossa Senhora de Baluarte) koja se smatra najstarijom evropskom građevinom na južnoj hemisferi. 1558. godine Portugalci su započeli gradnju tvrđave Sao Sebastijan (port. Fortaleza de São Sebastião), a naselje danas poznato kao Kamena varoš (port. Cidade de Pedra) postalo je administrativnim sedištem svih portugalskih istočnoafričkih kolonija. Tokom kratkog vremena ostrvo je postalo jednim od najvažnijih portugalskih misionarskih i kulturnih centara u tom delu afričkog kontinenta, te značajan lučki i trgovački centar na pomorskom putu ka Indiji (glavni predmeti trgovine bili su roblje, zlato i začini).
Naselje na jugu ostrva
Trgovački značaj ostrva je naglo počeo da opada nakon otvaranja Sueckog kanala, a potom je i glavni grad preseljen sa ostrva u tadašnji Lourenço Marques (danas Maputo). U drugoj polovini XX veka gradnjom novog lučkog grada Nakale ostrvo je potpuno izgubilo svoj pomorsko-trgovački značaj.
Trenutno, grad je opština sa izabranom lokalnom samoupravom; a od decembra 2013. godine je i okrug, lokalna jedinica centralne vlade, na čijem je čelu administrator. Prema popisu iz 1997. godine, opština ima 42.407 stanovnika, od čega 14.889 živi na ostrvu. Prema novijim podacima (a i oni su dosta stari) koji se odnose na 2005. godinu opština je imala oko 54.000 stanovnika.
Grad ima kampus Univerziteta Lurio (UniLúrio), gde posluje Fakultet društvenih i humanističkih nauka. Fakultet se nalazi u tvrđavi Sao Sebastijan.
GPS koordinate: 15°02′12″ S, 40°43′58″ E.
Q U I R I M B A S
Ostrva Quirimbas leže u zapadnom delu Indijskog okeana, kod severoistočne obale Mozambika, u Mozambičkom kanalu, blizu Pembe, glavnog grada pokrajine Cabo Delgado. Arhipelag se sastoji od oko 32 ostrva, koja se protežu na rastojanju od oko 200 km. Najznačajnija ostrva su Ibo, Matemo, Medjumbe, Quirimba, Metundo, Quisiva, Vamizi i Rolas, koja se protežu severno prema granici sa regionom Mtwara u Tanzaniji.
Ostrva Quirimbas su prvobitno naseljavale ribarske zajednice Makonde. Od srednjeg veka širom arhipelaga su se razvijala svahilska trgovačka naselja. Njihov značaj je opao u XVI veku kako su se portugalski pomorski putevi širili; tokom ovog perioda ostrva su se nazivala Ilhas de São Lázaro (“Ostrva Svetog Lazara”).
Nakon što su Portugalci uspostavili priobalne baze, uključujući i ostrvo Ibo, mnogi svahilski trgovci su se preselili na druga mesta unutar arhipelaga kako bi nastavili da trguju nezavisno. Usledio je sukob, tokom kojeg su portugalske snage ubile oko 60 muslimanskih trgovaca i uništile imovinu.
Ostrva su ostala pod portugalskom vlašću sve dok Mozambik nije stekao nezavisnost 1975. godine. Pre nezavisnosti, samo četiri od približno 32 ostrva arhipelaga bila su stalno naseljena; naselja su se od tada proširila.
U vezi površine arhipelaga nema podataka, ali su najveća ostrva površine oko 20 km2. U vezi broja stanovnika stoji nerazuman podatak 120.000, ali to se verovatno odnosi na broj stanovnika Nacionalnog parka Quirimbas, jer je gustina naseljenosti data upravo prema površini istog.
23. maja 2014. godine, prijavljeno je izlivanje blata u blizini ostrva Quirimbas tokom bušenja koje je vodila kompanija “Anadarko Petroleum”.
Ova ostrva su sada dobro poznata po svojim lokacijama za ronjenje, neke do 400 m dubine. Nacionalni park Quirimbas, koji se prostire na površini od 7.500 km2, obuhvata 11 najjužnijih ostrva, koja su delimično okružena mangrovima i veliki deo kopna Mozambika. Park je osnovan 2002. godine kao zaštićeno područje.
Rano ujutro 3. marta 2024. godine, militanti Islamske države – Centralna Afrika, zauzeli su ostrvo Quirimba nakon sukoba sa lokalnim snagama, ubivši i ranivši nekoliko njih, dok su ostatke primorali da pobegnu na obližnje ostrvo Ibo i druga mesta. Dva dana kasnije, lokalni izvori su izvestili o velikom napadu koji su isti militanti pokrenuli na susedno ostrvo Ibo, uspešno ga zauzevši nakon žestokih sukoba; meštani ostrva optužili su vladu i opštinske vlasti da su ih napustile nakon napada.
Ostrva Quirimbas se trenutno nalaze na preliminarnoj listi za upis na UNESCO-vu listu svetske baštine, koja je podneta 2008. godine.
I B O
Tvrđava Santo António do Ibo
Ibo je koralno ostrvo koje pripada arhipelagu Quirimbas. Nalazi se 8,3 km od obale provincije Cabo Delgado u severnom Mozambiku. Unutar provincije, ostrvo pripada okrugu Ibo, koji obuhvata još osam ostrva. Ostrvo je površine približno 9 km2, dugačko je 4,9 km i široko 4,7 km, sa nekoliko velikih zaliva.
Kao i ostatak arhipelaga, Ibo je deo Nacionalnog parka Quirimbas. Najveće naselje je grad Vila do Ibo na severozapadu, sa približno 3.000 stanovnika.
Razvijalo se kao muslimanska trgovačka luka. Vasco da Gama se navodno odmorio na ostrvu 1502. godine. Ostrvo su 1609. godine utvrdili Portugalci.
Krajem XVIII veka portugalski kolonijalisti su izgradili tvrđavu São João, koja i danas postoji, a grad je, kao luka za robove, postao drugi najvažniji u regionu posle ostrva Mozambik. Ostrvo je sada mnogo mirnije mesto, poznato po svojim srebrnarima.
Tokom rata za nezavisnost protiv Portugalije, mnogi članovi FRELIMO-a i drugih nacionalističkih organizacija su zatvoreni i ubijeni u tvrđavi. Prvi predsednik nezavisnog Mozambika izjavio je 1983. godine da je “svaka palma na ostrvu oplođena telima Mozambikanaca koje su izdali i ubili agenti PIDE-a”.
Ibo je povezan je jedrilicama (dhow) sa kopnom kod Tandanhanguea. Na ostrvu postoji aerodromska pista, ali ne verujem da se može koristiti.
U aprilu 2019. godine ciklon Kenneth je pogodio ostrvo i prijavljeno je da je 90% kuća uništeno.
Tokom marta 2024. godine džihadisti Al-Shabaaba su navodno zauzeli ostrvo nakon sukoba sa proteranim snagama sa ostrva Quirimba (takođe pod kontrolom militanata), primoravajući preostale članove FADM-a da beže prema gradovima Pemba i Quissanga. Neki meštani ostrva osudili su vladu i lokalne vlasti zbog toga što su ih napustile.
GPS koordinate: 12°20′17″ S, 40°35′57″ E.
M A T E M O
Istorijska karta iz 1775. godine pokazuje ostrva Quirimba, Ibo i Matemo, ali razmera nije tačna
Matemo je deo netaknutih ostrva Quirimbas. Nalazi se 8 km severoistočno od ostrva Ibo, odnosno oko 100 km od grada Pembe. Površina mu je približno 24 km2, pa je tako najveće ostrvo arhipelaga. Po drugim podacima površina ostrva je 26,728 km2, dužina obale je 23,1 km, a najviši vrh je 13 m.
Matemo karakterišu ravnice i nizije. Prosečna nadmorska visina je 8 m, a najviša tačka je na 13 m nadmorske visine.
Matemo se nalazi u tropskoj klimatskoj zoni, koju definišu izrazito vlažna i izrazito suva sezona, ali sa visokim temperaturama tokom cele godine. Tokom vlažne sezone značajna je količina padavina, dok sušnu sezonu karakteriše odsustvo padavina. Suva sezona (preferirano vreme za turiste da uživaju u odmoru na plaži) traje od aprila do novembra. Međutim, u periodu od jula do septembra je more najhladnije.
Matemo je 51% prekriven listopadnom širokolisnom šumom, koja sezonski gubi lišće. Ostatak ostrva čini tropska savana. Raspolaže palminim šumarcima i plažama.
Matemo je jedno od južnih ostrva arhipelaga koje se nalazi u Nacionalnom parku Quirimbas. Njegove vode su zaštićene, pa morski život obiluje.
Matemo je retko naseljen, sa prosečnom gustinom naseljenosti od 18 stanovnika/km2, što znači da ima oko 500 stanovnika. Sadrži pet sela, u kojima žive starosedeoci Mozambika, kao i “Matemo Island Resort”, nedavno izgrađen hotel u vlasništvu grupe Rani Resorts. To je jedini hotel na ostrvu. Matemo se može pohvaliti nekim od najboljih plaža u arhipelagu Quirimbas, a najlepša plaža, sa palmama i kristalno čistom vodom, nalazi se u blizini ovog luksuznog hotela.
Matemo ima pistu dužine 830 m (pitanje u kakvom je stanju), ali nema javni aerodrom sa redovnim letovima. Takođe nema veću luku, najbliža se nalazi na ostrvu Ibo.
GPS koordinate: 12°13′00″ S, 40°35′42″ E.
M E D J U M B E
Medjumbe je jedno od ostrva arhipelaga Quirimbas u okviru Nacionalnog parka Quirimbas. Nalazi se 40 km severno od ostrva Matemo i 10 km od kopnenog dela Mozambika.
Medjumbe je u privatnom je vlasništvu i služi kao ekskluzivno odmaralište. Smeštaj se sastoji od 13 drvenih koliba sa slamnatim krovom.
Ostrvo je dugačko 1,4 km i široko do 300 m. Približne je površine 22 ha. Okruženo je spektakularnim koralnim grebenima. Turističke aktivnosti uključuju ronjenje sa bocama ili sa maskom, jedrenje na dasci i ribolov na otvorenom moru.
Na ostrvu postoji aerodromska pista dužine 500 m (ne znam da li je upotrebljiva). Snabdevanje električnom energijom obezbeđuju solarni paneli.
Svetionik Medjumbe je izgrađen tridesetih godina XX veka, radio je tri meseca, pokvario se i od tada je van upotrebe!
GPS koordinate: 11°49′00″ S, 40°36′13″ E.
V A M I Z I
Ostrvo Vamizi ili Uanize nalazi se na krajnjem severu Mozambika u arhipelagu Quirimbas. U odnosu na prethodno opisano ostrvo Mejumbe nalazi se 85 km severno, a od kopnenog dela Mozambika udaljeno je 3,8 km.
Vamizi ima oblik blago savijenog luka dužine 14 km i najveće širine 1,5 km. Površina ostrva je oko 15 km2.
Ostrvo je prepoznato kao jedno od vodećih luksuznih privatnih ostrva i projekata zaštite prirode u istočnoj Africi i Indijskom okeanu.
Ostrvo Vamizi, tada zvano Amisa, posećivali su arapski mornari tokom XV veka. Portugalske trgovce je ostrvo privuklo njegovoj industriji tkanina Maluane. Druge glavne industrije u Vamiziju bile su proizvodnja ili sakupljanje indiga, drveta, slonovače, gume mane i oklopa kornjača.
U septembru 2020. godine, ostrvo Vamizi su zauzeli pripadnici islamističke militantne grupe Ansar al-Suna, povezane sa ISIL-om. Svi stanovnici su iseljeni sa ostrva, a pobunjenici su uništili više turističkih hotela. Ostrvo su istog meseca povratile mozambičke snage.
Vamizi je stanište za više od 180 različitih vrsta korala i više od 400 vrsta grebenskih riba. Veći deo ostrva je zaštićen, sa nekoliko projekata zaštite u toku. Populacija kornjača na ostrvu, koja je ranije eksploatisana zbog oklopa kornjača, sada je zaštićena. “Prijatelji Vamizija” su dobrotvorna organizacija registrovana u Velikoj Britaniji koja upravlja projektima zaštite i zajednice na ostrvu.
Vamizi ima tropsku klimu.
Istorijski gledano, glavna grana privrede ostrva je bio ribolov. Početkom devedesetih godina XX veka grupa evropskih i mozambičkih investitora i filantropa pokrenula je projekat zaštite prirode na ostrvu. 1998. godine pokrenuli su projekat biodiverziteta i turizma Cabo Delgado u saradnji sa Zoološkim društvom Londona. U tim ranim danima, fokus je bio na praćenju i zaštiti kornjača i podsticanju lokalnog stanovništva na održivi ribolov. 2006. godine Nelson Mandela je otvorio mali hotel sa šesnaest soba, “Vamizi Island Lodge”. Nakon toga, Vamizi se etablirao kao jedno od vodećih luksuznih ostrvskih odmarališta u istočnoj Africi, privlačeći goste, uključujući međunarodne naučne organizacije i poznate ličnosti zainteresovane za udaljenu lepotu ostrva i aktivnosti koje se nude, uključujući ronjenje i ribolov. Ostrvo ima neke od najbolje netaknutih koralnih grebena, uključujući “Neptunov krak”, koji se smatra jednim od deset najboljih mesta za ronjenje na svetu. Prva privatna vila je završena 2010. godine i sada na ostrvu postoji šest velikih privatnih vila. Građevinski projekti na ostrvu – putevi, pista (dužine 1 km), smeštaj za osoblje i privatne vile stvorili su veliki broj radnih mesta i razvili veštine među lokalnim stanovništvom.
GPS koordinate: 11°01′53″ S, 40°39′40″ E.